Zespół Ekoinżynierii i Silników Spalinowych

Zespół powstał (zarządzenie rektora PG nr 21/2010 z 1 września 2010) z połączenia

  • Katedry Ekoinżynierii i Aparatury Procesowej, (dotychczasowa strona )
  • Katedry Silników Spalinowych i Sprężarek, (dotychczasowa strona )

Katedra Ekoinżynierii i Aparatury Procesowej

Katedra do lipca 2006 funkcjonowała jako Katedra Maszyn Przemysłu Spożywczego

Tadeusz Matuszek

Dzieje rozwoju mechanizacji procesów i konstrukcji urządzeń do przetwórstwa surowców na produkty żywnościowe w Politechnice Gdańskiej sięgają roku 1948. W tym okresie istniała na Wydziale Mechanicznym tej Uczelni Katedra Budowy Maszyn do Przerobu Płodów Rolnych. W następnych latach, wraz z wieloma przeobrażeniami w życiu gospodarczym i społecznym Kraju, ulegają także zmianie struktury organizacyjne na Wydziale i Uczelni. W roku 1956 Wydział Mechaniczny został podzielony na dwa wydziały: Wydział Maszynowy i Wydział Technologii Maszyn. Oznaczało to równocześnie formowanie nowych, często różniących się od poprzednio istniejących, struktur organizacyjnych Katedr na tych dwu Wydziałach. Katedra Budowy Maszyn do Przerobu Płodów Rolnych, ze względu na vacat na stanowisku kierownika, przestaje istnieć.

Obecna katedra rozpoczęła swoją działalność jako Zakład w dniu 1 października 1964 r. Przez okres kilku lat, była to pierwsza i jedyna w Polsce (druga w ówczesnych krajach socjalistycznych) placówka, w której wykonywano prace naukowe i program dydaktyczny z dziedziny budowy i eksploatacji maszyn przemysłu spożywczego, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki morskiej i przetwórstwa rybnego.

Uchwałą Rady Wydziału Maszynowego (maj, 1964), do przeprowadzenia prac organizacyjnych dotyczących uruchomienia tej specjalności i utworzenia Zakładu Maszyn i Urządzeń Przetwórstwa Rybnego został powołany ówczesny adiunkt w Katedrze Wytrzymałości Materiałów, dr inż. Wiktor Adamkiewicz, który zostaje pierwszym Kierownikiem tego Zakładu. W niedługim czasie przechodzi do pracy w tym Zakładzie z Katedry Wytrzymałości Materiałów mgr inż. Jan Muszkiet, który obejmuje stanowisko starszego asystenta. Z dniem 1 listopada 1964 roku podejmuje tam pracę jako asystent stażysta mgr inż. Tadeusz Matuszek. Z dniem 1 grudnia tego samego roku rozpoczynają pracę na stanowisku asystenta stażysty : mgr inż. Leonard Hempel i mgr inż. Ryszard Śliwiński. Z dniem 1 marca 1965 roku na stanowisku technika zostaje zaangażowany w Zakładzie Romuald Wierzbowski.

Nowo utworzony Zakład otrzymuje pomieszczenia gabinetowe i laboratoryjne w budynku Wydziału Budownictwa Lądowego ("Żelbetu") i w budynku Wydziału Mechanicznego- Technologicznego. Pierwszym Opiekunem Naukowym tego Zespołu został Kierownik Katedry Wytrzymałości Materiałów, Profesor Jerzy Rutecki. Po Jego śmierci (w 1968 roku) przejmuje te obowiązki Profesor Marian Piątek. Szczególne zainteresowanie obydwu Panów Profesorów dotyczyło właściwego przygotowanie dydaktyki. Równocześnie przekazano wiele uwag metodycznych na temat prowadzenia i realizacji prac badawczych.

W połowie 1965 roku na statku trawlerze przetwórni M/T 'Jowisz ' z Przedsiębiorstwa Połowów Dalekomorskich 'Dalmor' w Gdyni, na kilkumiesięczny rejs połowowy, na stanowisku młodszych rybaków przetwórstwa, wypłynęli : mgr inż. L. Hempel, mgr inż. T. Matuszek i mgr inż. R. Śliwiński. Podstawowym celem tej wyprawy było zapoznanie się z procesami technologicznymi i urządzeniami przetwórczymi wraz z utylizacją odpadów w liniach i procesach jednostkowych realizowanych na statku. Ponadto, pozwoliła ona na zebranie ogromnego doświadczenia dotyczącego eksploatacji maszyn i urządzeń do przetwarzania surowca pochodzenia morskiego, a także wielu wyników do dalszych prac badawczych. Podczas rejsu na łowiskach północno-zachodniego Atlantyku poznano budowę, warunki pracy linii przetwórczych i obsługi maszyn: filetujących, w produkcji mączki rybnej, witaminy A, tuneli chłodniczych, pakowania i magazynowania produktów z przetwórstwa ryb.

Od 15 lutego 1966 roku rozpoczęły się zajęcia z pierwszą grupa studentów na specjalności 'Maszyny Przetwórstwa Rybnego'.

Z początkiem 1968 roku ukazuje się Zeszyt Naukowy PG 'Mechanika' Nr X, całkowicie wypełniony pierwszymi publikacjami pracowników Zakładu. Było to ogromne wydarzenie w działalności naukowej bardzo młodego zespołu. Określone zostały w ten sposób wyraźne tendencje dalszej działalności badawczej w tej specjalności na Politechnice Gdańskiej. W tym samym czasie Rada Państwa nadaje tytuł docenta dr. inż. W. Adamkiewiczowi. Okres ten zakończył się promowaniem pierwszych w Polsce absolwentów mgr. inż. konstruktorów wykształconych w specjalności "Maszyny i Urządzenia Przetwórstwa Rybnego". W prowadzeniu pierwszych prac dyplomowych, ogromną pomoc w zakresie nadzoru merytorycznego i niezliczonej ilości konsultacji pracownicy Zakładu uzyskali od Profesorów Kazimierza Zygmunta i Alfreda Rachalskiego.

W 1969 roku następuje reorganizacja struktury Wydziału Budowy Maszyn z dotychczas istniejącej katedralnej na instytutową. Jednocześnie Zakład Maszyn Przetwórstwa Rybnego zmienia nazwę na Zakład Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego i zostaje przydzielony do Instytutu Mechaniki i Podstaw Konstrukcji Maszyn. W tym czasie kierownikiem Zakładu zostaje prof. dr hab. Teofil Dąbrowski (wcześniej Dyrektor Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni, a następnie pracownik Katedry Chłodnictwa na Wydziale Budowy Maszyn PG.). W roku 1971 wykłady z 'Aparatury Cieplnej w Przemyśle Spożywczym' przejmuje adiunkt dr inż. Stanisław Niespodziński, pracownik Instytutu Techniki Cieplnej, Wydz. BM.

W 1972 roku Prof.T.Dąbrowski, podejmuje ogromny wysiłek zdobycia środków finansowych poza Uczelnią. Szczególny w tym czasie okres rozwoju gospodarki rolno-spożywczej spowodował, że Zakład MiUPS znalazł się w centrum zainteresowań wielu Instytucji, które starały się o zabezpieczenie planowanych prac naukowo-badawczych i kadry dla przemysłu spożywczego. Podjęte przez Zakład MiUPS starania w Ministerstwie Przemysłu Spożywczego i Skupu, w Zjednoczeniu Budowy i Montażu Maszyn Przemysłu Spożywczego "Spomasz", a także w Centralnym Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Spożywczego, zaowocowały podpisaniem w dniu 18-03-1972 roku umowy między Ministerstwem Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki a Ministerstwem Przemysłu Spożywczego i Skupu. W wyniku tej umowy Politechnika Gdańska zobowiązała się do wykształcenia w latach 1973-1975- 60, a w latach 1976-1980- 250 absolwentów specjalności 'MiUPS'. Równocześnie PG otrzymała do roku 1975-14 mln. zł. na zakup aparatury naukowo-badawczej, 8 mln. zł., na rozpoczęcie robót budowlano-montażowych w postaci hali laboratoryjnej o powierzchni 600 m2 dla MiUPS, na rozpoczęcie budowy domu studenckiego na 50 miejsc oraz nowego budynku Wydziału Budowy Maszyn. Ponadto, także limit na aparaturę z Krajów Kapitalistycznych w wysokości 400 tys. zł. dewizowych. W owym czasie sam fakt uzyskania takiego limitu zagranicznych środków płatniczych oraz w takiej wysokości, był uznawany jako ogromny sukces osobisty Profesora i Zespołu.

W roku 1973, Rada Państwa nadaje tytuł docenta dr. inż. Stanisławowi Niespodzińskiemu. Do Zakładu zostaje zaangażowany na stanowisko docenta kontraktowego mgr inż. Juliusz Baczyński (od 1978 dr inż.).

W roku 1974 nastąpiła zmiana programu studiów. W Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego i Techniki zostaje zatwierdzony, opracowany przez pracowników Zespołu i Komisję Programową, nowy 5-letni program na studiach magisterskich dziennych. Zakład prowadził wtedy na specjalności 'Maszyny i Urządzenia Przemysłu Spożywczego' dwie specjalizacje: 'Maszyny Konserwiarskie i Opakowaniowe', którą kierował dr inż. Tadeusz Matuszek oraz 'Maszyny Przetwórstwa i Utylizacji', którą kierował doc. dr inż. Daniel Dutkiewicz, podejmujący pracę w Zakładzie na 1/2 etatu, będąc jednocześnie Kierownikiem Zakładu Mechanizacji w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni. Warto zwrócić w tym miejscu uwagę na fakt wyraźnego wyeksponowania w dydaktyce, a także w pracach naukowych, szczególnego zainteresowania się odpadami, ich zagospodarowaniem i możliwościami przeprowadzenia korzystnych dla środowiska procesów utylizacji, z odzyskiwaniem wielu cennych składników, pozostałych tam z różnych form przetwórstwa. Jest to okres dynamicznie rozwijającej się współpracy z przemysłem. Podpisano wiele umów, między innymi z Ministerstwem Przemyslu Spozywczego i Skupu, Zjednoczeniem BiMMPS "Spomasz" w Warszawie, Ośrodkiem Badawczo-Rozwojowym Białka Spożywczego w Gdyni, z Fabryką Urządzeń Okrętowych "Techmet" w Pruszczu Gdańskim, Morskim Instytutem Rybackim w Gdyni, Instytutem Maszyn Spożywczych w Warszawie, Instytutem Przemysłu Mięsnego i Tłuszczowego w Warszawie, Przedsiębiorstwami Połowów Dalekomorskich i Usług Rybackich "Dalmor" w Gdyni i "Odra" w Szczecinie, Ośrodkiem Badawczo-Rozwojowym Przemysłu Mięsnego we Wrocławiu, Ośrodkiem Badawczo- Rozwojowym Opakowań w Poznaniu, Ośrodkiem Badawczym "MERA" w Gdańsku.

W tym czasie, w wyniku tej współpracy, powstała ogromna ilość opracowań (zrealizowana w ramach CPBR i CPBP- w tym wiele monograficznych) wykonanych przez pracowników Zakładu i wdrożonych w przemyśle maszynowym i okrętowym-zwłaszcza dotyczących wyposażenia przetwórczego statków eksploatowanych przez polskie i zagraniczne przedsiębiorstwa połowowe. Do najważniejszych z nich (z lat 1973 -1980) należą: Studium koncepcyjne linii autoklawów do sterylizacji konserw; Opracowanie studialne dla maszyn do mycia puszek blaszanych pustych i napełnionych; Opracowanie studialne dotyczące konserwiarstwa ryb; Opracowanie studialne dla transportu poziomego-pionowego na statkach przetwórniach; Optymalizacja parametrów zamykania opakowan blaszanych; Badanie właściwości fizyko-mechanicznych kryla (część I,II,III,IV); Badanie prototypów urządzeń do otrzymywania mięsa z kryla; Badanie parametrów maszyn i urządzeń w linii odzyskiwania tkanki mięsnej z poubojowych odpadów rzeźniczych; Analiza rozwiązania projektowo-konstrukcyjnego maszyn i urządzeń w linii technologicznej produkcji witaminy A na bazach przetwórczych.

W dniu 8.III.1976r. mgr inż. Jan Knyszewski rozpoczyna prowadzenie zajęć dydaktycznych na umowę zlecenie i w tym samym roku zostaje zatrudniony w Zakładzie na stanowisku starszego asystenta przechodząc z OBR Białka Spożywczego w Gdyni. W grudniu 1977 roku podejmuje pracę w Zakładzie jako asystent stażysta mgr inż. Krzysztof Gerlach. W grudniu 1978r dr inż. J. Knyszewski wypłynął na okres pół roku w rejs badawczy na wody Antarktydy. Celem wyjazdu było badanie prototypowych urządzeń własnej konstrukcji do otrzymywania mięsa z kryla.

W dniu 4.VI.1981 roku umiera nagle Profesor Teofil Dąbrowski. Śmierć Profesora nastąpiła w chwili przeprowadzenia kolejnej reorganizacji Wydziału Budowy Maszyn, tak pod względem administracyjnym jak i programów nauczania. Do sierpnia 1981 p.o. kierownikiem Zespołu jest dr inż. T. Matuszek. Kierownikiem Zakładu, od sierpnia tego roku, zostaje mianowany doc. dr inż. St. Niespodziński. Po śmierci Profesora, realizowane i przewidywane plany dalszego rozwoju naukowego, podtrzymanie rozległej współpracy z przemysłem maszynowym i ciężkim w zakresie wyposażenia technicznego dla wielu linii technologicznych w przemyśle spożywczym i gospodarce morskiej, jak również promowania kilkudziesięciu absolwentów tej specjalności rocznie, uległy wyraźnemu spłaszczeniu. Okoliczności wynikające z dokonywanych wówczas zmian programowych i administracyjnych, w których znalazł się wtedy Zakład, nie sprzyjały dalszemu, dynamicznemu rozwojowi tej specjalności.

W listopadzie 1981 roku wyjeżdża na roczny staż naukowy do Portugalii dr inż. Jan Knyszewski. Rozpoczyna tam prace badawcze, początkowo na Uniwersytecie, a następnie w Narodowym Instytucie Badań Rybackich (Instituto Nacionale de Investigacâo das Pescas) w Lizbonie. Tematem prac były badania nad metodami mechanizacji obróbki i przetwarzania małych ryb na cele spożywcze. Pracownicy Zakładu otrzymują nagrodę zespołową II stopnia MSzWiT, za wdrożoną pracę badawczą dotyczącą linii produkcyjnej witaminy A na statku przetwórni.

Pod koniec grudnia 1982 roku, dr inż. Tadeusz Matuszek otrzymuje roczny urlop bezpłatny w ramach porozumienia miedzy Politechniką Gdańską a Rivers State University of Science and Technology, Port Harcourt w Nigerii. Z początkiem stycznia 1983r. podejmuje tam pracę dydaktyczną.

Od września 1983 roku następuje ostateczna w tamtym okresie reorganizacja strukturalna Wydziału Budowy Maszyn. Podczas różnych przemieszczeń wielu Zespołów, Zakład MiUPS zostaje wcielony do Zakładu Podstaw Konstrukcji Maszyn, z którego później powstaje Katedra Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn, której kierownikiem zostaje doc. dr inż. Olgierd Olszewski. Kierownikiem zespołu dydaktycznego MiUPS pozostał doc. dr inż. Stanisław Niespodziński, sprawując tę funkcję do października 1992 roku. Po jego rezygnacji kierowanie zespołem powierzono dr. inż. Krzysztofowi Gerlachowi.

W semestrze zimowym roku akademickiego 1983/1984 wchodzi do realizacji nowy program nauczania, w którym następuje likwidacja jednej specjalizacji. W roku 1991 po zatwierdzeniu programów dydaktycznych w Oddziale w Elblągu, rozpoczynają się tam zajęcia z pierwszą grupą studentów tej specjalności.

Prace badawcze i projektowe prowadzone przez dr. inż. J. Knyszewskiego w Portugalii i badania kontynuowane w Polsce zostały zakończone rozprawą habilitacyjną pt. "Podstawy projektowania i konstrukcji maszyn do masowej obróbki małych ryb". Kolokwium habilitacyjne odbyło się w dniu 16.VI.1993r., a 27 września 1993r. Centralna Komisja ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych zatwierdziła uchwałę Rady Wydziału Mechanicznego PG o nadaniu stopnia doktora habilitowanego w zakresie budowy i eksploatacji maszyn przemysłu spożywczego.

Od 1.X.1993r dr hab. inż. J. Knyszewski pełnił przez dwie kadencje funkcję prodziekana ds. kształcenia Wydziału Mechanicznego. Podczas ich trwania, przy współpracy z dziekanem (dr. hab. inż. Andrzejem Balawenderem) i prodziekanem d/s Studiów Podstawowych (dr. inż. Wojciechem Kiełczyńskim) opracowano nowy program kształcenia dla nowego Wydziału Mechanicznego Politechniki Gdańskiej, powstałego z Wydziału Budowy Maszyn i Technologii Maszyn.

Uchwałą Rady Wydziału Mechanicznego PG z dniem 1 września 1994 roku odtworzono poprzednią strukturę Zespołu i powołano jako samodzielną jednostkę Zakład Maszyn Przemysłu Spożywczego, którego kierownikiem zostaje dr hab. inż. Jan Knyszewski. Oznaczało to jednocześnie oddzielenie się tego Zespołu od Katedry Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn. W roku 1994 podejmuje pracę, najpierw na zlecenie, później na etacie, dr inż. Andrzej Dowgiałło, pracownik Morskiego Instytutu w Gdyni.

Znakomitym uzupełnieniem procesu dydaktycznego, były coroczne całotygodniowe wyjazdy do przedsiębiorstw znanych z produkcji żywności, opakowań i innych, w ramach 'laboratorium przemysłowego'. Studenci tej specjalności, razem z grupą studentów z 'Chłodnictwa i Klimatyzacji' oraz często z Wydziału Chemicznego z 'Technologii Żywności', najczęściej zdobywali wiedzę praktyczną w zakładach zlokalizowanych w Pasłęku, Ełku, Ostródzie, Białymstoku, Siemiatyczach i innych.

W roku akademickim 1995/96 specjalność MiUPS została także uruchomiona na studiach zaocznych w Gdańsku. Mając na uwadze zwiększoną ilość studentów na tej specjalności Zakład przygotowywał się do modernizacji laboratoriów i wymiany przestarzałego wyposażenia badawczego. Wysiłkiem pracowników całego Zespołu, którzy przez wiele lat przekazywali dla realizacji tego celu prawie wszystkie przyznane środki na działalność statutową i badawczą, a także z pomocą finansową uzupełnianą przez Władze Wydziału, w roku akademickim 1999/2000 zakupiono nowoczesne dydaktyczne wyposażenie laboratoryjne. Do najważniejszego z nich należą: stanowisko do badań rozdrabniania, mieszania, transportu pneumatycznego, ciężaru i kata usypowego; stanowisko do analizy sitowej sprzężone z waga automatyczną i z komputerem; stanowisko do badań mieszaniny układu ciecz-ciecz, ciecz-ciało stałe, i ciecz-gaz przy pomocy różnych mieszadeł; stanowisko do badań procesu sedymentacji układu ciecz-ciecz (nie mieszających się) w polu sił odśrodkowych; stanowisko do formowania, napełniania i zamykania opakowań w systemie 'TRANS-WRAP'; stanowisko do zamykania opakowań w podciśnieniu. Ponadto, przy dużym udziale pracy własnej, wykonano stanowiska: 1) do badania procesu fluidyzacji ciał ziarnistych w atmosferze powietrza, 2) do badania procesu sedymentacji układu ciecz-ciało stałe w polu grawitacyjnym. W spełnieniu tych zakupów jak również w budowie wyposażenia laboratorium procesów jednostkowych i ochrony środowiska, należy podkreślić ogromne zaangażowanie dr. hab. inż. Jana Knyszewskiego, który w roku 1996 uzyskuje stanowisko profesora nadzwyczajnego Politechniki Gdańskiej na okres 5 lat, z przedłużeniem bezterminowym w roku 2001. Z dniem 1 września 1997 roku Zakład Maszyn Przemysłu Spożywczego uzyskuje strukturę organizacyjną Katedry.

W latach 1997-2000 dr hab. inż. J. Knyszewski kierował projektem badawczym finansowanym przez KBN, Nr 5 PO6G 027 13 pt. "Morfologiczne podstawy tworzenia potoku, odgławiania i patroszenia szprotów w zautomatyzowanej linii masowej obróbki". W pracach badawczych i konstrukcyjnych, poza pracownikami z Morskiego Instytutu Rybackiego (prof. dr inż. Daniel Dutkiewicz, dr inż. Andrzej Dowgiałło), brał udział mgr inż. Miłosz Michalski, który w roku 2001 otworzył przewód doktorski pt. "Badania i konstrukcja zespołów przekazujących małe ryby z urządzenia pozycjonującego do zespołu odgławiająco-patroszącego, na przykładzie szprota bałtyckiego".

W marcu 2000 roku podjęto próbę zakończoną sukcesem, dotyczącą zmiany nazwy specjalności 'Maszyny i Urządzenia Przemysłu Spożywczego i Chemicznego' na "Urządzenia Przemysłu Spożywczego i Ochrony Środowiska". W ten sposób została oficjalnie potwierdzona, prowadzona od dziesięcioleci, działalność dydaktyczna i badawcza Zakładu i Katedry związana z projektowaniem procesów i urządzeń wykorzystywanych w zagospodarowaniu odpadów przemysłowych, w tym głównie z produkcji żywności. PG.

Dr inż. Mariusz Kosmowski, poprzednio zatrudniony w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, podjął w roku 2001 pracę w Katedrze MPS na stanowisku adiunkta.

Na przełomie lat 2001/2002 następuje intensyfikacja działań dr. inż. Andrzeja Dowgiałło nad zakończeniem pracy habilitacyjnej. Po przedstawieniu pracy pt. "Siły cięcia w obróbce ryb" i kolokwium habilitacyjnym w dniu 8.01.2004 roku, przeprowadzonym w Akademii Rolniczej w Lublinie, w kwietniu tego samego roku Centralna Komisja Kwalifikacyjna zatwierdziła wynik tej rozprawy i nadała tytuł doktora habilitowanego dr. inż. Andrzejowi Dowgiałło.

Poza działalnością dydaktyczną prowadzone były w Zakładzie i Katedrze prace badawcze typu BW i DS, które stanowiły o powiększeniu dorobku naukowego, o zastosowaniu wyników badań w praktyce, a także o dysertacji doktorskiej lub pracy habilitacyjnej. Wśród nich do najważniejszych należały: 1) praca pt. "Sprężanie oparów", (wykonywana w ramach CPBR 10-16, i kontynuowana później dzięki środkom przyznanym przez Komitet Badań Naukowych), zakończona wdrożeniem jej wyników i wykonaniem na tej podstawie urządzeń, zainstalowanych w kilku cukrowniach, 2) ogólne zagadnienia maszyn (materiały konstrukcyjne, modelowanie zjawisk, łożyskowanie, smarowanie, badanie właściwości surowców) w zakresie maszyn do obróbki surowców pochodzenia morskiego, 3) mikrostruktura i reologia żywności w procesach przetwarzania, 4) technika systemów przy projektowaniu i konstruowaniu maszyn przetwórczych.

W przedstawionym okresie pracownicy Zakładu i Katedry obronili 8 prac doktorskich. Ponadto dwaj byli pracownicy uzyskali tytuł profesora oraz dwaj habilitację i jeden stanowisko profesora. Rezultaty prac Zespołu i Katedry MiUPS oraz MPS zostały przedstawione w kilkuset publikacjach, w tym także zagranicznych, materiałach niepublikowanych, patentach i dla potrzeb dydaktycznych. Pracownicy Zakładu i Katedry uczestniczyli w kilkudziesięciu międzynarodowych i krajowych kongresach, konferencjach i sympozjach naukowych, gdzie wygłosili kilkadziesiąt referatów i doniesień. Poza tym, oprócz wymienionych, do innych znaczących osiągnięć pracowników Zespołu należą: 1) skrypt pt. "Zarys projektowania maszyn w liniach technologicznych przemysłu spożywczego" (T. Matuszek-1986r., Wyd. Politechniki Gdańskiej), 2) skrypt pt. " Maszyny i urządzenia przemysłu żywnościowego" (J. Knyszewski-2003r, Wyd. Politechniki Gdańskiej), 3) rozdział pt. " Rheological properties of food systems" (T. Matuszek-1999r, pierwsze wydanie w 'Technomic'-USA; drugie wydanie uzupełnione w 2002r, w 'CRC-Press'-USA) w książce "Chemical and functional properties of food systems", 4) rozdział pt. "Rheological properties of protein gels" (T. Matuszek-2001r, Wyd. "Technomic'-USA) w książce "Chemical and functional properties of food proteins", 5) rozdział pt. "Rheological properties of lipids" (T.Matuszek-2003r., Wyd. "CRC-Press"-USA) w książce "Chemical and functional properties of lipids", 6) w latach 1995-1998 Local Project Leader w Programie UE 'Copernicus' (T. Matuszek, Sz. Grymek, M. Gralak), 7) w latach 2001-2004 Local Project Leader w 5 Programie UE 'HYFOMA' - WP4 (T. Matuszek), 8) Ekspert Komisji Unii Europejskiej do oceny Projektów zgłoszonych w 5 i 6 Programie UE (T. Matuszek).

Pracownicy, przedtem Zakładu i obecnie Katedry aktywnie współpracują i uczestniczą we władzach wielu stowarzyszeń naukowych: Sekcja Techniki Przetwórstwa Rolno-Spożywczego Komitetu Techniki Rolniczej PAN, Polskie Towarzystwo Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej, Polskie Towarzystwo Technologów Żywności, Zespół Teorii i Metodologii Projektowania, European Federation of Food Science and Technology, International Union of Food Science and Technology.

W październiku 2002 roku, po przejściu dr. hab. inż. Jana Knyszewskiego, prof. nadzw. PG na emeryturę, Kierownikiem Katedry został dr hab. inż. Janusz T. Cieśliński, prof. nadzw. PG, pełniący również funkcję Prodziekana d/s Nauki Wydziału Mechanicznego, który przeszedł z Katedry Techniki Cieplnej Wydziału Mechanicznego PG. Zainteresowania naukowe i dydaktyczne dr. hab. inż. J.T. Cieślińskiego to przede wszystkim procesy wymiany ciepła i masy, w tym głównie ze zmianą fazy, jak również zagadnienia niekonwencjonalnych źródeł energii, w tym także tzw. energii odnawialnych oraz problemy inżynierii ochrony środowiska ze szczególnym uwzględnieniem metod termicznej utylizacji odpadów. W wyniku działań podjętych przez dr. hab. inż. J.T. Cieślińskiego, do programu specjalności "Urządzenia Przemysłu Spożywczego i Ochrony Środowiska", wprowadzone zostały trzy nowe przedmioty pt. "Termiczna utylizacja odpadów", "Odpylanie gazów" oraz "Urządzenia w systemach wodno-ściekowych". Poza tym realizowane są prace dotyczące systematycznego rozbudowywania laboratoriów inżynierii ochrony środowiska oraz niekonwencjonalnych źródeł energii. To ostatnie wzbogaciło się w roku 2004 o ogniwo paliwowe o mocy 2,4 kW, jedno z pierwszych w kraju, którego zakup sfinansowano ze środków uzyskanych z Funduszu Rozwoju Nauki.

Od roku 2002 w pracach katedry czynnie uczestniczy mgr inż. Bartosz Dawidowicz- słuchacz Środowiskowego Studium Doktoranckiego na Wydziale Mechanicznym PG. Obecnie Katedra prowadzi zajęcia na studiach magisterskich w Gdańsku. Promuje do stopnia mgr. inż. 5-10 absolwentów rocznie.

W okresie 40- letniej działalności Zakładu i Katedry specjalność "MiUPS" oraz "UPSiOŚ" ukończyło 560 absolwentów. Przez cały okres istnienia Zakładu ofiarną pomoc, przy wykonywaniu ogromnej ilości prac administracyjnych, pełniąc obowiązki w sekretariacie na różnych stanowiskach, okazywały niżej wymienione Panie: od 1965 do 1973 Hanna Woźniak, od 1973 do 2004 Danuta Lipińska, Zofia Niwińska, Zofia Spychała, Teodozja Szyran, Jadwiga Bakuła, Stefania Załęcka, Regina Zielińska, Barbara Urbańska, Irena Sołtysek i Paulina Piskulska. Natomiast przy wielu pracach pomocniczych technicznych uczestniczyli Panowie: Roman Wierzbowski, Adam Sierżant, Roman Łopatyński oraz zatrudniony od 1 marca 2004 roku inż. Krzysztof Krasowski.

Czas zaciera w pamięci zdarzenia i nazwiska, które tworzyły historię powstania i nieprzerwanej od czterdziestu lat działalności specjalności 'Maszyny i Urządzenia Przemysłu Spożywczego' a później "Urządzenia Przemysłu Spożywczego i Ochrony Środowiska" w Politechnice Gdańskiej. Niniejsze opracowanie stanowi próbę przypomnienia niektórych faktów składających się na wypełnienie treścią każdego roku akademickiego. Dominującą działalnością w każdym z nich była przede wszystkim dydaktyka i troska o uzyskanie możliwie najlepszych efektów we współpracy ze studentami, zwłaszcza na tych latach studiów, kiedy Zespół opiekował się bezpośrednio grupą przeznaczoną do wypromowania kolejnych roczników absolwentów. W naszym przekonaniu utworzyliśmy w ten sposób kapitał pokoleń, który będzie procentował dla istnienia tej specjalności na Wydziale Mechanicznym PG.

Ze względu na szczególny moment zbliżających się obchodów Jubileuszu 100-lecia politechniki w Gdańsku oraz 60-lecia Politechniki Gdańskiej, a także obecne ogromne możliwości uczestniczenia pracowników Uczelni w rozwoju naukowym i dydaktycznym wszystkich państw będących w Unii Europejskiej, można spodziewać się daleko idących zmian w działalności Katedry. Będą one dotyczyły zarówno dostosowania dydaktyki i badań naukowych do szeroko rozumianych i zintegrowanych programów we współpracy międzywydziałowej na tej Uczelni, jak również we współpracy międzynarodowej. Ze względu na osiągnięcia i doświadczenia zawodowe pracowników Katedry można oczekiwać, że wśród priorytetów znajdzie się edukowanie na najwyższym poziomie absolwentów tej specjalności, przygotowanych do wyzwań i rozwiązywania problemów stawianych im przez współczesny świat. Niewątpliwie do najważniejszych z nich będą należały zagadnienia minimalizacji skutków wynikających z procesów przetwórstwa, ze zwróceniem uwagi na ochronę środowiska, na energetykę w ogóle oraz z odnawialnych źródeł energii w szczególności. Warto przy tym podkreślić fakt, że w ten sposób, w tej Katedrze, w działalności naukowej i dydaktycznej realizowany jest program zrównoważonego rozwoju społeczeństwa, dla którego niezbędną będzie odpowiednio wyedukowana kadra techniczna.

Katedra Silników Spalinowych i Sprężarek

Prof. dr hab. inż. Andrzej Balcerski
Dr inż. Sławomir Makowski

Katedra Silników Spalinowych i Sprężarek została utworzona w 1945 r. wraz z powstaniem Wydziału Mechanicznego na Politechnice Gdańskiej, jako Katedra Silników Spalinowych. Jej organizatorem i pierwszym kierownikiem do przejścia na emeryturę w 1959 r. był profesor Karol Taylor. Po nim w latach 1959-1961 kierownictwo sprawował prof. Adolf Polak. Kolejnym kierownikiem został w 1961 r. prof. Henryk Więckiewicz, który po połączeniu Katedry Silników Spalinowych z Katedrą Maszyn Parowych Tłokowych w 1965 r. kierował do 1969 r. Katedrą Cieplnych Maszyn Tłokowych. W 1969 r. weszła ona w skład Instytutu Techniki Cieplnej jako Zakład Maszyn Cieplnych Tłokowych, którego kolejnymi kierownikami byli doc. Mieczysław Michalecki i doc. Jerzy Węcławski. W 1983 r. powrócono do struktury katedralnej i przyjęto obecną nazwę Katedry, której kolejnymi kierownikami byli: doc. Jerzy Węcławski (1983-1988), doc. Leszek Cantek (1988-1992), prof. Marian Cichy (1992-1997), prof. Andrzej Balcerski (1997-2009), zaś od 2009 r. funkcję tę pełni dr hab. inż. Stanisław Taryma.

W ostatnim pięcioleciu struktura kadrowa Katedry była praktycznie ustabilizowana (poza przyjściem dr. hab. inż. St. Tarymy w 2009 r.) i obecnie obejmuje 8 NA: prof. dr hab. inż. A. Balcerski, dr hab. inż. St. Taryma, dr inż. M. Białas, dr inż. Z. Kneba, dr inż. J. Kropiwnicki, dr inż. S. Makowski, dr inż. R. Mosakowski, dr inż. M. Ziółkowski oraz 3 pracowników nie NA: gł. spec. inż. S. Woronkin, st. tech. D. Piaścik i referent M. Piaścik (rys. 1).

Fot. 1. Pracownicy Katedry Silników Spalinowych i Sprężarek (maj 2010), od lewej: dr inż. Ryszard Mosakowski, st. tech. Dominik Piaścik,
inż. Stanisław Woronkin, prof. dr hab. inż. Andrzej Balcerski, dr inż. Zbigniew Kneba, ref. Małgorzata Piaścik, dr inż. Maciej Ziółkowski,
dr hab. inż. Stanisław Taryma,dr inż. Jacek Kropiwnicki, dr inż. Mieczysław Białas, dr inż. Sławomir Makowski

Działalność naukowa, badawcza i dydaktyczna Katedry obejmuje szerokie spektrum problemów konstrukcyjnych, projektowych i eksploatacyjnych tłokowych silników spalinowych oraz sprężarek wyporowych, układów napędowych pojazdów i maszyn roboczych z silnikami spalinowymi, instalacji sprężarkowych, a także spalinowych siłowni okrętowych i elektrociepłowni stacjonarnych.

Tłokowe silniki spalinowe są najbardziej rozpowszechnionym rodzajem silników cieplnych. Są budowane w bardzo szerokim zakresie: mocy od 0,1 kW do 100 MW, masy od 100 g do 2000 ton i prędkości obrotowych 50 - 20000 obr/min. Mogą spalać wszystkie paliwa ciekłe i gazowe. Wolnoobrotowe silniki okrętowe osiągają najwyższą sprawność ogólną do 55%. W ostatnich latach dzięki nowym rozwiązaniom i wykorzystaniu elektroniki osiągnięto ogromny postęp w ograniczeniu emisji szkodliwych składników w spalinach. W Polsce obecnie eksploatowanych jest ok. 25 mln silników spalinowych i nie można sobie bez nich wyobrazić działania transportu kołowego i morskiego, lotnictwa sportowego a także małych elektrociepłowni, napędu narzędzi, maszyn roboczych i in. Również rola sprężarek wyporowych w ostatnich latach wyraźnie się zwiększa ponieważ obok chłodnictwa i pneumatyki wzrasta zastosowanie paliw gazowych (np. tłocznie przesyłowe i domowe sprężarkownie).

Od początku istnienia Katedry wszyscy kolejni kierownicy i pracownicy wielkie znaczenie przywiązywali do budowy, rozbudowy i unowocześniania laboratorium. Można tu wyróżnić trzy kolejne etapy rozwoju. W pierwszym etapie, sięgającym do początku lat sześćdziesiątych XX wieku zgromadzono szereg urządzeń i zbudowano pierwsze hamownie silnikowe. Drugi etap wiązał się z otrzymaniem nowej hali laboratoryjnej. Rozbudowa polegała na wykonaniu odpowiednich instalacji (chłodzenie, paliwo, spaliny) oraz budowie trzech hamowni z silnikami ZI i ZS. Oddzielnie zorganizowano i wyposażono pracownię zasilania silników. Istotnym elementem była szeroka współpraca badawcza z FSO, w ramach której powstała hamownia z hamulcem elektrycznym. Dzięki współpracy z przemysłem zainstalowano również dwa stanowiska badawcze sprężarek tłokowych. Trzeci etap rozpoczął się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i był związany z całkowitą przebudową laboratorium, wymuszoną osiadaniem gruntu i podłogi hali. Umożliwiło to wykonanie nowych ław fundamentowych, rozbudowę instalacji obsługujących (nowa instalacja chłodzenia z chłodnią wentylatorową, zbiorniki paliwa i mierniki jego zużycia). Głównym kierunkiem dalszych prac było instalowanie nowych stanowisk silnikowych, budowa hamowni podwoziowej oraz komputeryzacja sterowania, pomiarów i rejestracji parametrów pracy, wdrożenie elektronicznych indykatorów oraz analizatorów składu spalin. Zmodyfikowano również układy zasilania wybranych silników celem umożliwienia stosowania paliw gazowych: LPG i CNG. Zbudowano i przebadano pierwszy w Polsce eksperymentalny pojazd z napędem hybrydowym. Obecnie w skład laboratorium wchodzą: 7 stanowisk silnikowych, 3 stanowiska sprężarkowe, hamownia podwoziowa z pojazdem hybrydowym, pracownia zasilania z dwoma stołami probierczymi i oryginalnym stanowiskiem do badania wtryskiwaczy benzyny a także pracownia z eksponatami silników i ich elementów (rys. 2 - 5). Laboratorium Katedry zalicza się do grupy czołowych laboratoriów uczelnianych w Polsce i jest szeroko wykorzystywane w działalności badawczej oraz dydaktycznej.

W ostatnich kilkunastu latach działalność badawcza pracowników Katedry koncentrowała się w następujących obszarach:

  • rozwój metod modelowania układów napędowych i systemów energetycznych z użyciem grafów wiązań,
  • badania identyfikacyjne rzeczywistych warunków pracy silników samochodowych i okrętowych,
  • konstrukcja hybrydowych układów napędowych,
  • rozwój metod projektowania spalinowych siłowni okrętowych i stacjonarnych przy użyciu modeli probabilistycznych,
  • rozwój układów zasilania gazem i chłodzenia silników samochodowych,
  • mechanika układów korbowych.

Fot. 2. Stanowisko badawcze silnika Mercedes M 111

Rys. 3. Eksperymentalny pojazd hybrydowy zbudowany w Katedrze Silników Spalinowych i Sprężarek
prezentowany na targach "Politechnika Gdańska dla Gospodarki Innowacyjnej" w Gdańsku

Rys. 4. Chłodnia wentylatorowa Wentach BORA 250

Rys. 5. Dwustopniowa sprężarka powietrza WE 50 na stanowisku badawczym

Pracownicy Katedry prowadzili granty badawcze KBN:

  • 1994 - 96, kier. prof. A. Balcerski: "Badania identyfikacyjne rzeczywistych warunków pracy maszyn i urządzeń siłowni różnych typów morskich jednostek pływających",
  • 1995 - 98, kier. prof. M. Cichy: "Nowe metody badawcze silników spalinowych i środki techniczne ich realizacji",
  • 1996 - 99, kier. dr S. Makowski: "Metody konstrukcji napędów hybrydowych ze szczególnym uwzględnieniem wpływu na środowisko",
  • 1998 - 2001, kier. prof. M. Cichy: "Zastosowanie metod symulacji do analizy procesów rozgrzewania silników pojazdów w celu zmniejszenia emisji toksycznych składników gazów spalinowych",
  • 2001 - 2004, kier. dr S. Makowski: "Sterowanie pracą silnika ZI w hybrydowym i konwencjonalnym układzie napędowym pojazdu celem ograniczenia emisji toksycznych składników spalin i zużycia paliwa w warunkach testu jezdnego",
  • 2006 - 2009, kier. dr Z. Kneba: Strategia sterowania układem chłodzenia silników spalinowych".

Wdrożone rezultaty prac badawczych wykonanych w ostatnich latach dotyczyły:

  • zlecenia MZK Słupsk "Badania właściwości ekologicznych i nadzór nad eksploatacją autobusów miejskich zasilanych paliwem etanolowym" (2006 - 2008). Prace obejmowały badania emisyjne spalin, przebiegowe zużycie paliwa, analizę zdarzeń eksploatacyjnych, analizę doboru przełożeń przekładni głównych floty 13. autobusów miejskich. Wyniki prac zostały szeroko wykorzystane przez MZK Słupsk i przyczyniły się do uzyskania przez przedsiębiorstwo nagrody za osiągnięcia ekologiczne.
  • zleceń firmy Elpigaz (2008 - 2009) dotyczących wyznaczenia charakterystyk elementów instalacji zasilania gazem silników samochodowych, np. reduktorów, badań trakcyjnych i stanowiskowych pojazdów zasilanych benzyną oraz gazem, badań stanowiskowych prototypów elementów instalacji gazowych.

W 2008 r. pracownicy Katedry zostali zaproszeni do udziału w dużym programie badawczym (OR16-61535-OR160006/06) koordynowanym przez Akademię Morską w Szczecinie i dotyczącym koncepcji modernizacji polskiej floty kutrów bałtyckich. W ramach tego zaproponowano odpowiednią metodę i wykonano oceny stanu technicznego jednostek oraz opracowano specjalistyczny test energetyczny. Obok powyższych źródeł finansowania szereg prac badawczych i laboratoryjnych zrealizowana dzięki dotacjom Uczelni i funduszom BW oraz DS. Rezultaty wszystkich tych prac były szeroko publikowane w rozdziałach książek, artykułach w czasopismach naukowych, jako referaty na konferencjach krajowych i zagranicznych. Po roku 2000. dorobek publikacyjny pracowników Katedry osiągał 10 - 15 pozycji w ciągu roku.

Pracownicy Katedry opracowali i wydali łącznie 19 książkowych pozycji monograficznych i skryptów.

Istotnym elementem w działalności Katedry są seminaria naukowe, na których pracownicy i zaproszeni goście oraz doktoranci przedstawiają i dyskutują aktualne prace. Seminariów tych, organizowanych regularnie od 1995 r., w liczbie ok. 5 w semestrze, odbyło się dotychczas ok. 120. W ostatnich latach są one organizowane wspólnie z KPiMR.

W okresie istnienia Katedry 15. pracowników uzyskało stopnie doktora, 3. stopnie doktora habilitowanego oraz 3. tytuły naukowe profesora. Pracownicy Katedry wypromowali 31. doktorów, z czego aż 17. prof. M. Cichy. Dwóch pracowników Katedry (dr Z. Kneba i dr J. Kropiwnicki) finalizuje prace habilitacyjne.

W 2001 r. Katedra zorganizowała konferencję naukową MODES "Modelowanie systemów energetycznych z silnikami spalinowymi" dla uczczenia 70-lecia prof. dr. hab. inż. Mariana Cichego.

Elementami pozytywnej oceny środowiska jest członkostwo prof. M. Cichego i prof. A. Balcerskiego w Radzie Programowej czasopisma "Archiwum Motoryzacji" oraz członkostwa w komitetach naukowych i programowych szeregu konferencji, a także pełnienie przez prof. A. Balcerskiego funkcji Przewodniczącego Rady Naukowej ZBR Centrum Techniki Okrętowej w latach 2000 - 2008 i v-ce Przewodniczącego Rady Technicznej i Kierującego Zespołem Urządzeń Maszynowych Polskiego Rejestru Statków od 2002 r.

Od początku istnienia Katedra prowadziła szeroką działalność dydaktyczną. W ostatnim dziesięcioleciu bardzo duży wkład pracy związany był ze zmianami programowymi, modernizacją treści zajęć, uruchomieniem nowych specjalności i kierunków studiów. Opracowano kilkadziesiąt zmodernizowanych i nowych programów nauczania i typów zajęć dla kierunków: Mechanika i Budowa Maszyn, Energetyka, Mechatronika, Inżynieria Mechaniczno-Medyczna, obejmujących bardzo szeroki profil specjalnościowy Katedry i uwzględniających problemy konstrukcyjne, projektowe a także eksploatacyjne we wszystkich zastosowaniach silników spalinowych. Bardzo ważną rolę w dydaktyce Katedry odgrywają zajęcia laboratoryjne prowadzone w ramach szeregu przedmiotów. Wszystkie ćwiczenia laboratoryjne przewidują odpowiednie przeszkolenie wstępne, posiadają instrukcję, dokumenty sprawozdań i formy zaliczania. Szczególną rolę spełnia tu prowadzony od 2000 r. przedmiot "Podstawy silników i napędów spalinowych" (2w+1l) prowadzony dla wszystkich studentów wydziału kierunków MiBM oraz Mechatronika. Przedmiot ten został na posiedzeniu Kolegium Placówek Dydaktyczno-Naukowych Specjalności Pojazdy i Silniki Spalinowe uznany za wzorcowy i zalecany do powszechnego wdrożenia na analogicznych kierunkach. Katedra prowadzi obecnie zajęcia laboratoryjne również dla studentów Wydziału EiA i PWSZ w Elblągu. Po roku 1960. ok. 1380 studentów wykonało w katedrze swoje prace dyplomowe. W ostatnich latach liczba dyplomantów wynosi ok. 15 osób rocznie.

Pracownicy Katedry uczestniczyli i uczestniczą we współpracy zagranicznej. Rozpoczęła się ona w latach 60. od wyjazdów stażowych do uczelni radzieckich. W latach 70. była prowadzona ograniczona współpraca z uczelniami NRD. W miarę pojawiających się możliwości ukierunkowała się ona także na uczelnie i ośrodki naukowe Europy Zachodniej. W pierwszej kolejności, w latach 70. współpraca objęła Włochy. W jej ramach prof. M. Cichy odbył ośmiomiesięczny staż na Politecnico di Torino oraz pracował wielokrotnie jako visiting professor w trzech uczelniach i w dwóch instytutach badawczych. Miesięczne staże w Istituto Motori w Neapolu odbyli również: dr J. Fuks, dr S. Makowski, dr R. Mosakowski i mgr inż. B. Pleszewski. Współpraca z Włochami jest kontynuowana począwszy od lat 90. w formie krótkotrwałych wielokrotnych wyjazdów stażowych finansowanych z grantów.

Kolejnym obszarem współpracy były ośrodki francuskie. Dr S. Makowski w latach 80. odbył ośmiomiesięczny staż naukowy w Université Paris VI. W początku lat 90. współpraca była prowadzona w ramach programu TEMPUS (JEP 0020, którego uczelnianym koordynatorem był dr S. Makowski). Obejmowała ona wyjazdy absolwentów na studia podyplomowe oraz staże naukowe w Institut Français du Pétrole, które odbyli dr J. Łepkowski i dr S. Makowski. Dalsze wyjazdy i szkolenia były finansowane z grantów.

Z początkiem lat 90. została nawiązana współpraca z uczelniami niemieckimi oraz ówczesnymi zakładami Daimler-Benz w Bremie. We współpracy tej uczestniczył głównie dr Z. Kneba, który odbył szereg wyjazdów stażowo-zapoznawczych, w ramach których prowadził również pomiary i odbywał jazdy testowe. Zakłady Daimler-Benz przekazały Katedrze nieodpłatnie nowoczesny silnik Mercedes M 111 oraz aparaturę firmy Horiba do pomiaru składu spalin. Urządzenia te stanowią obecnie wyposażenie laboratorium. Dr J. Kropiwnicki, po uzyskaniu stypendium naukowego Komisji Europejskiej, odbył roczny staż w firmie LMS w Kaiserslautern. Kilku dyplomantów Katedry wykonało prace dyplomowe w TH Bremen.

Po roku 2000. prof. A. Balcerski kontynuował nawiązaną wcześniej współpracę z Kaliningradzkim Instytutem Przemysłu i Gospodarki Rybnej w obszarze problemów projektowania i eksploatacji siłowni okrętowych.

W ramach współpracy ze wszystkimi wymienionymi krajami miały miejsce wielokrotne przyjazdy do Gdańska przedstawicieli współpracujących ośrodków. Polegały one na ich udziale w seminariach naukowych, uczestnictwie w konferencjach oraz przygotowywaniu wspólnych publikacji.

W 2008 r., w wyniku inicjatywy strony rosyjskiej, została odnowiona współpraca z Moskiewskim Instytutem Samochodowo-Drogowym (MADI). Po zawarciu stosownej umowy między Uczelniami (pełnomocnik Rektora PG dr S. Makowski), jak dotychczas, polega ona na corocznej wymianie grup studenckich celem odbycia praktyk.